خانه / شعر / شعر معاصر / نقد ادبی شعر عقاب

نقد ادبی شعر عقاب

       نقدی متفاوت بر شعر جاودان عقاب اثر استاد دکتر پرویز خانلری:            

                به نام خدا                   

شعر عقاب ( دکتر پرویز ناتل خانلری )

گشت غمناک دل و جان عقاب                             چو ازو دور شد ايّام شباب

ديد کش دور به انجام رسيد                                آفتابش به لب بام رسيد

بايد از هستي دل برگيرد                                    ره سوي کشور ديگر گيرد

خواست تا چاره ی ناچار کند                                دارويي جويد و در کار کند

صبحگاهي ز پي چاره ی کار                              گشت بر باد سبک سير سوار

گله کاهنگ چرا داشت به دشت                            ناگه از وحشت پر ولوله گشت

وان شبان بيم زده، دل نگران                              شد پي بره‌ ی نوزاده دوان

کبک در دامن خاري آويخت                              مار پيچيد و به سوراخ گريخت

آهو اِستاد و نگه کرد و رميد                               دشت را خط غباري بکشيد

ليک صياد سر ديگر داشت                                صيد را فارغ و آسوده گذاشت

چاره ی مرگ نه کاريست حقير                            زنده را دل نشود از جان سير

صيد هر روزه به چنگ آمد زود                            مگر آن روز که صياد نبود

آشيان داشت بر آن دامن دشت                             زاغکي زشت و بد اندام و پلشت

سنگها از کف طفلان خورده                               جان ز صد گونه بلا در برده

سال‌ها زيسته افزون زشمار                                شکم آگنده ز گند و مردار

بر سر شاخ وِرا ديد عقاب                                  زآسمان سوي زمين شد به شتاب

گفت که اي ديده ز ما بس بيداد                           با تو امروز مرا کار افتاد

مشکلي دارم اگر بگشايی                                  بکنم آنچه تو مي‌فرمایي

گفت: ما بنده ی درگاه توایم                              تا که هستيم هوا خواه توايم

بنده آماده بود،فرمان چيست؟                             جان به راه تو سپارم،جان چيست؟

دل چو در خدمت تو شاد کنم                              ننگم آيد که زجان ياد کنم

اين همه گفت ولي با دل خويش                          گفتگويي دگر آورد به پيش

کاين ستمکار قوي پنجه کنون                            از نيازست چنين زار و زبون

ليک ناگه چو غضبناک شود                               زو حساب من و جان پاک شود

دوستي را چو نباشد بنياد                                  حزم را بايد از دست نداد

در دل خويش چو اين راي گزيد                         پر زد و دور ترک جاي گزيد

زار و افسرده چنين گفت عقاب                             که مرا عمر، حبابی است بر آب

راست است اين که مرا تيز پرست                          ليک پرواز زمان تيزتر است

من گذشتم به شتاب از در و دشت                          به شتاب ايّام از من بگذشت

گرچه از عمر دلِ سيري نيست                            مرگ مي‌آيد و تدبيري نيست

من در اين شوکت و این شهپر و جاه                      عمرم از چيست بدين حد کوتاه؟

تو بدين قامت و بال ناساز                                 به چه فن يافته‌اي عمر دراز؟

پدرم از پدر خويش شنيد                                  که يکي زاغ سيه روي پليد

با دو صد حيله به هنگام شکار                           صد ره از چنگش کرده ست فرار

پدرم نيز به تو دست نيافت                                تا به منزلگه جاويد شتافت

ليک هنگام دم باز پسين                               چو تو بر شاخ شدي جايگزين

 از سر حسرت با من فرمود                            کاين همان زاغ پليدست که بود

عمرمن نيزبه يغما رفته است                             يک گل از صدگل تو نشکفته است

چيست سرمايه اين عمر دراز؟                           رازي اين جاست تو بگشای اين راز

زاغ گفت : اَر تو درين تدبيری                         عهد کن تا سخنم بپذيري

عمرتان گرنه پذيرد کم و کاست                        دگری را چه گنه کاين زشماست؟

زآسمان هيچ نياييد فرود                              آخر از اين همه پرواز چه سود

پدر من که پس از سيصد و اند                          کان اندرز بُد و دانش و پند

بارها گفت که بر چرخ اثير                               بادها راست فراوان تاثير

بادها کز زبر خاک وزند                                  تن و جان را نرسانند گزند

هر چه از خاک شوي بالاتر                           باد را بيش گزند است و خطر

تا بدان جا که بر اوج افلاک                             آيت مرگ بود پيک هلاک

ما از آن سال بسي يافته‌ايم                              کز بلندي رخ برتافته‌ايم

 زاغ را ميل کند دل به نشيب                            عمر بسيارش از آن گشته نصيب

ديگر اين خاصيت مردار است                          عمر مردار خوران بسيار است

گند و مردار بهين درمان است                         چاره ی درد تو زان آسان است

خيز و زين بيش ره چرخ مپوی                          طعمه ی خويش بر افلاک مجوي

ناودان جايگهي سخت نکوست                           به از آن کنج حياط و لب جوست

من که صد نکته ی نيکو دانم                          ره هر برزن و هر کو دانم

خانه اندر پس باغي دارم                                 وندر آن باغ سراغي دارم

خوان گسترده الواني هست                             خوردني‌های فراوانی هست

آنچه زان زاغ چنین داد سراغ                             گند زاري بود اندر پس باغ

بوي بد رفته از آن تا ره دور                              معدن پشّه، مقام زنبور

نفرتش گشته بلاي دل و جان                            سوزش و کوري دو ديده از آن

آن دو همراه رسيدند از راه                                زاغ بر سفره خود کرد نگاه

گفت: خواني که چنين الوان است                         لايق محضر اين مهمانست

مي‌کنم شکر که درويش نيم                           خجل از ما حضر خويش نيم

گفت و بنشست و بخورد از آن گند                        تا بياموزد از و مهمان پند

عمر در اوج فلک برده به سر                              دم زده در نفس باد سحر

ابر را ديده به زير پر خويش                              حيوان را همه فرمانبر خويش

بارها آمده شادان ز سفر                                   به رهش بسته فلک طاق ظفر

سينه ی کبک و تذرو و تيهو                              تازه و گرم شده طعمه ی او

اينک افتاده بر اين لاشه و گند                            بايد از زاغ بياموزد پند؟

بوي گندش دل و جان تافته بود                          حال بيماري دق يافته بود

دلش از نفرت و بیزاری ریش                           گيج شد،بست دمي ديده ی خويش

يادش آمد که بر آن اوج سپهر                            هست پيروزي و زيبايي و مهر

 فرّ و آزادي و فتح و ظفرست                           نفس خرّم باد سحرست

ديده بگشود و به هر سو نگريست                       ديد گردش اثري زاين ها نيست

آنچه بود از همه سو خواري بود                          وحشت و نفرت و بيزاري بود

بال بر هم زد و برجست زجا                               گفت : کاي يار ببخشاي مرا

سال‌ها باش و بدين عيش بساز                          تو و مردار، تو و عمر دراز

من نيم در خور اين مهمانی                               گند و مردار تو را ارزاني

گر در اوج فلکم بايد مرد                                  عمر در گند به سر نتوان برد

 شهپر شاه هوا اوج گرفت                                 زاغ را ديده بر او مانده شگفت

سوی بالا شد و بالاتر شد                                 راست با مهر فلک همسر شد

لحظه‌‌اي چند بر اين لوح کبود                             نقطه‌اي بود و سپس هيچ نبود

نقد ادبی(بررسی همه جانبه یک اثر ادبی):

 پرویز ناتل خانلری در اسفندماه سال 1292 هجری شمسی (اواخر حکومت قاجار) در تهران متولد شد.

پدر و مادر او هر دو اصالتاً مازندرانی بودند و در حکومت قاجار شغل دیوانی داشتند. نام خانوادگی «خانلری» از لقب جد او «خانلرخان» گرفته شده‌است. کلمه ی «ناتل» (نام قدیمی شهری در مازندران) به پیشنهاد شاعر معاصر نیمایوشیج بر نام خانوادگی او افزوده شد، هرچند که در شناسنامه ی وی وارد نشده بود (نیمایوشیج پسرخاله ی مادر دکتر خانلری میباشد)

در سال ۱۳۲۲ خانلری جزو اولین گروه دریافت‌کنندگان دکتری زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران بود. شاعر خوش سخن مشروطه ملک الشعرای بهار (معاصر دوران جوانی خانلری) وی را در انجام پایان نامه دکتری با موضوع «تحوّل غزل در شعر فارسی» یاری رساند.

خانلری مقاماتی چون استاد دانشگاه، معاونت وزارت فرهنگ و یک سال وزارت فرهنگ را در کارنامه خود دارد. ریاست بنیاد فرهنگ نیز از ابتدای تأسیس در سال 1344 تا سال ۱۳۵۷ بر عهده ی خانلری بود.

پس از انقلاب اسلامی ایران (۱۳۵۷)، پرویز ناتل خانلری به مدت صد روز زندانی شد و از همه ی فعالیت‌های رسمی و دانشگاهی کناره گرفت.وی در شهریور 1369 در سن77 سالگی درگذشت.

ازجمله کارهای ارزشمند استاد خانلری انتشار مجله سخن بود که دریچه ای نو به روی ادبیات کشور گشود و محلی برای انتشار آثار نویسندگان و شاعران نوگرا بود.

با توجه به جوّ اجتماعی-سیاسی دوران مشروطه و پس از آن ،ادبیات در ایران دچار تحوّلاتی شد که مجله سخن کمک کم نظیری در این راستا بود.

روش نوین خانلری و نوشته های متفاوت وی در آن دوران،رهروان بسیاری پیدا کرد و به خصوص در بین قشر جوان از محبوبیت و مقبولیت خاصّی برخوردار شد.

بسیاری از شاعران و نویسندگان نامدار ازجمله بهرام صادقی،محمدعلی اسلامی ندوشن و جلال آل احمد اولین آثارشان در همین مجله به چاپ رسید.

ازاین استاد فرهیخته آثار جاودان و مهمّ دیگری نیز همچون دستور زبان فارسی (کتاب درسی دبیرستان)، تاریخ زبان فارسی(تنها منبع جامع موجود در کشور) و دیوان حافظ شیرازی(کامل و مصحّح) به یادگار مانده است.

دکتر خانلری به گفته اکثر صاحب نظران فرهنگ و فرهیختگی را با هم داشت و نیز، طبع شعر لطیف او مقدمه ی به چاپ رسیدن مجموعه شعری از وی، با نام ماه در مرداب (1343) شد.

شعر «عقاب» او که به صادق هدایت تقدیم شده (سروده شده در 24مرداد 1321) ،یکی از زیباترین و پرمغزترین اشعار فارسی معاصر محسوب میشود. داستان گونه بودن و همچنین زبان ساده و روان آن زیبایی اش را دوچندان کرده است.

جای شگفتی است که شاعری در اوج جوانی، بتواند تا این حد عمیق و ژرف ایّام پیری و هراس فرد از مرگ را درک کرده و دراین باب سخن بگوید.

شعر عقاب به نوعی تقابل زندگی خفیف و ذلّت بار و مرگ شریف و عزّتمندانه است.

به طوری که به نحو بارز و بی پرده ای درشعر، برتری و فضیلتِ مرگ در عرش را بر ادامه ی حیات در فرش و خواری ، به تصویر کشیده است.

شاعر با ظرافت از عمر چندصدساله کلاغ و عمر کوتاه عقاب برای رساندن مطلب خویش بهره گرفته و صنعت تشخیص یا انسان نمایی را به زیبایی هرچه تمام تر در اثر خویش به خدمت گرفته است.

به طور نمونه:

گشت غمناک دل و جان عقاب/چو ازو دور شد ایام شباب

خواست تا چاره ی ناچار کند/دارویی جوید و درکار کند

یا در اینجا:

چاره مرگ نه کاریست حقیر/ زنده را دل نشود از جان سیر

در ابیات بالا و نیز، ابیات فی مابین، مقصود اصلی شاعر نشان دادن حبّ ذات است و اینکه هر موجود زنده بالاخص انسان که دارای قدرت تفکر و شعور است از رسیدن به دوران ناتوانی و سر آمدن مهلت دوروزه ی دنیا، غمگین میشود.

نمونه دیگری از اوج هنر و استعداد استاد را در این قسمت از شعر می بینیم:

گلّه کاهنگ چرا داشت به دشت/ناگه از وحشت پر ولوله گشت

وان شبان بیم زده، دل نگران/شد پی برّه ی نوزاد دوان

کبک در دامن خاری آویخت/ مار پیچید و به سوراخ گریخت

آهو استاد و نگه کرد و رمید/ دشت را خطّ غباری بکشید

دراین ابیات دکتر خانلری با چنان مهارت و تبحّر کم نظیری وقایع پس از به پرواز درآمدن عقاب را به تصویر کشیده که هر خواننده و شنونده ای ، به طور ناخودآگاه دشت زیرپای عقاب را مقابل چشمانش خواهد دید. ایشان با کمترین کلمات و کوتاه ترین جملات، بیشترین توضیح و توصیف را ادا نموده است.

دقیقاً انگار که هر لغت درست در جای مناسب خود ،نه ذرّه ای پس و نه پیش، قرار گرفته است.

گفت ما بنده ی درگاه توئیم/ تا که هستیم هواخواه توئیم

بنده آماده بود فرمان چیست؟/جان به راه تو سپارم جان چیست؟

دل چو در خدمت تو شاد کنم/ ننگم آید که ز جان یاد کنم

این همه گفت ولی با دل خویش/ گفتگویی دگر آورد به پیش

کلاغ در اینجا نماد و سمبل افراد متملّق و دورویی ست که پندار و گفتارشان هرگز یکی نیست. شاید منظور شاعر از دادن چنین صفت زشتی به کلاغ در تکمیل دیگر صفات دون و پست وی، مانند گند و مردارخواری، بیان این نکته باشد که تن دادن به این نوع زندگی ، شخص را از داشتن دیگر صفات حسنه و شریف نیز محروم میسازد.

راست است این که مرا تیز پرست/ لیک پرواز زمان تیزتر است

من گذشتم به شتاب از در و دشت/ به شتاب ایّام از من بگذشت

گرچه از عمر دل سیری نیست/ مرگ می آید و تدبیری نیست

این ابیات در لفافه ی سخنان عقاب و افسوس وی از گذر عمرش، برای خواننده و شنونده ی شعر حکم هشدار و زنگ خطر دارد. هیچ جوانی نیست که به پیری نرسد و هیچ تولدی نیست که به مرگ پایان نپذیرد و میان این دو ،کمتر از چشم برهم زدنی ست.

تا به جایی که بر اوج افلاک/ آیت مرگ شود پیک هلاک

ما از آن سال بسی یافته ایم/ کز بلندی رخ برتافته ایم

زاغ را میل کند دل به نشیب/ عمر بسیارش از آن گشته نصیب

دیگر این خاصیت مردار است/ عمر مردارخوران بسیار است

شاعر به شکل لطیف و محتاطانه ای ویژگی های برخی از اشخاص زمان خود (و شاید افرادی در گذشته و آینده) را بازگو می کند که زندگی بدون ریسک و لاشخورگونه،در سایه ی خواص را به زندگی جسورانه اما در اوج شرافت و آزادگی را ترجیح داده اند.

عمر در اوج فلک برده به سر/دم زده در نفس باد سحر

ابر را دیده به زیر پر خویش/ حیوان را همه فرمانبر خویش

بارها آمده شادان ز سفر/ به رهش بسته فلک طاق ظفر

سینه کبک و تذرو  و تیهو/ تازه و گرم شده طعمه ی او

اینک افتاده بر این لاشه و گند/ باید از زاغ بیاموزد پند؟

.

.

.

من نیم در خور این مهمانی/ گند و مردار تو را ارزانی

گر بر اوج فلکم باید مرد/ عمر در گند به سر نتوان برد

غرور، عزّت، طبع بلند و سرکش و حتی تا حدودی تکبّر برازنده ی این شاعر عالی قدر در این ابیات به وضوح و زیبایی تمام به نمایش گذاشته می شود. اینکه بزرگ و بزرگ زاده، در اوج ناامیدی نیز ،نه میخواهد و نه میتواند که به ذلّت و خواری تن دردهد.

دیدگاه رفیع استاد در این بیت نیز به خوبی هویداست( صحنه ی دیدن کلاغ روی شاخه درخت):

بر سر شاخ ورا دید عقاب/ زآسمان سوی زمین شد به شتاب

اینجا به نظر می رسد که شاعر در قالب عقاب جای گرفته و از دریچه ی چشم او به دنیا می نگرد.

رفت و بالا شد و بالاتر شد/ راست با مهر فلک همسر شد

لحظه ای چند بر این لوح کبود/ نقطه ای بود و سپس هیچ نبود

پایان مبهم و رازگونه ی شعر ، یکی از جذّاب ترین و خلّاقانه ترین هنرهایی ست که دکتر خانلری در سرودن این اثر جاودان به کار گرفته است.

با این کار هم از مرگ عقاب حرفی به میان نیامده و به صراحت از عدم و نابودی قهرمان شعر سخن نگفته است، هم تا آخرین لحظه و در آخرین ابیات نیز، قهرمان رفعت و اوج خود را حفظ کرده است.

کلاغ (انسان پست) عاجز از درک شخصیت والا و آزاده ی عقاب، در شگفت و نادانی خود بر جای خواهد ماند.

والسّلام

درباره ی afarin

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

خوش آمدید!از محصولات جدید فروشگاه دیدن فرمایید.